Bir esirlik mexpiy doklat: abdulla rozibaqining bolshéwiklardin Uyghurlarning azadliqini qollishini telep qilishi(1)

Muxbirimiz ümidwar
2020-01-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Yettisu teweside sowét hakimiyitini ornitishqa munasip töhpisini qoshqan siyasiy erbablarning biri, Uyghur xelqining munewwer perzenti abdulla exmet oghli rozibaqiyéf.
Yettisu teweside sowét hakimiyitini ornitishqa munasip töhpisini qoshqan siyasiy erbablarning biri, Uyghur xelqining munewwer perzenti abdulla exmet oghli rozibaqiyéf.
RFA

Abdulla rozibaqi rusiye hökümitini qeshqeriyediki inqilabqa qozghashqa tirishqan

Tarixiy izdinishler shuni körsettiki 20-esirde Uyghurlarning özlirini xitay militaristlar hökümranliqidin azad qilip, öz milliy musteqil jumhuriyitini qurush herikiti 1917-yili rusiyede yüz bergen öktebir siyasiy özgirishidin kéyin qaytidin bashlan'ghan we künsayin kücheygen, 1920-yillirigha kelgende Uyghur élining her qaysi jaylirida mexpiy yer asti teshkilatlar qurulup, öz pa'aliyetlirini bashlighan. Bolupmu, char rusiye hökümranliqidiki yettisu, tashkent, enjan we issiq köl etrapida yashaydighan Uyghurlar öktebir özgirishidin kéyinki ottura asiya rayonida yüz bergen özgirishlerge aktip qatnishish bilen bir waqitta özlirining ana wetinining azadliqini qolgha keltürüsh üchünmu heriketlerni bashlap, türlük teshkilatlargha uyushqanidi. Ottura asiya rayonidiki Uyghur milletperwerliri, ziyaliyliri arisidimu öz wetinini azad qilish qizghinliqi künsayin kücheygenidi. Ene shu waqitta ottura asiyadiki Uyghur teshkilat rehberliri lénin we stalin rehberlikidiki sowét rusiyesi hakimiyitidin özlirining inqilabigha yardem bérishini we qollishini köp qétim telep qildi. Ene shundaq telep qoyushni asas qilghan doklatlarning biri 1922-yili, 11-ayning 11-küni ottura asiya Uyghurlirining rehberliridin abdulla rozibaqiyéf teripidin teyyarlinip, eyni waqitta lénin késellik bilen yétip qalghanda uning wezipisini ada qiliwatqan rusiye kommunistliri partiyesi merkiziy komitétining sékrétari stalinning namigha ewetilgen.

Rusiye döletlik ijtima'iy-siyasi tarix arxipxanisidiki 62-fond, 2-alahide papka, 64-déloda 27-39-yapraq nomuri boyiche saqlan'ghan mezkur mexpiy doklat, 90 nechche yil waqit ötkendin kéyin mutexessisler teripidin ashkarilan'ghan bolup, mezkur "Rozibaqiyéfning stalin'gha yollighan Uyghurlar arisida ishlesh toghrisidiki doklati" namliq doklatta sowét hökümitining qeshqeriye, yeni sherqiy türkistanda inqilabi heriketlerni élip bérip, xitay mustemlikichi hakimiyitini aghdurup tashlash peyti kelgenliki we buning zörürlüki körsitilip, rusiye kompartiyesining haman bir küni bu mesile bilen shughullinidighanliqi sherhilen'gen.

1918-1920-Yilliridiki sowét rusiyesining ottura asiyadiki siyasiti, jümlidin Uyghurlar mesilisige tutqan pozitsiyesi heqqide izden'gen qazaqistandiki tura uniwérsitétining proféssori ablet kamalofning qarishiche, 1918-1920-yilliri sowét hakimiyiti ichki urushta özini mustehkemlesh üchün sherq xelqlirining azadliqi we hetta musteqilliqini qollaydighan muraji'etnamilerni élan qilip turghan, hetta xitay heqqidimu ene shundaq muraji'etnamilerni élan qilghan. Bu muraji'etnamilerdin Uyghur we bashqa sherq xelqliri sowét hakimiyitini özlirining azadliqi üchün yardem béridu dep qarap, uningdin ümid kütkenidi. Biraq, sowétlerning idiyesi bilen emeliyiti da'im birdek bolmidi.

Abdulla rozibaqiyéf stalin'gha Uyghurlarning inqilabini qollashni telep qilip ewetken doklatining bash qismini: "Xitay mustebit hakimiyitining hökümranliqi astidiki shinjangdiki, yeni qeshqeriye we jungghariyediki Uyghur xelqlirining ( taranchilar, tungganlar we qeshqerlikler) barliq qiyin hayatini bilishim bilen bir waqitta yene mezkur xitay mustemlikisidiki küchiyiwatqan inqilabi heriketler munasiwiti bilen mezkur doklatni yézishni özümning mejburiyiti dep bildim" dep bashlap, özining mezkur doklatni yézish seweblirini chüshendürüp, bir tereptin rusiyediki yüz bergen inqilablarning bu jaygha küchlük tesir körsitish bilen xelqning xitay mustebitlirige bolghan qarshiliqliriningmu küchiyiwatqanliqi, yene bir tereptin xitayning özining ichki qismidin tartip, baj-séliqlarni ashurup, xelqning naraziliqini qozghawatqanliqi, xelq ichide omumiy qarshiliqning küchiyish jeryanining xitayda, jümlidin qeshqeriyede inqilab qozghashqa ewzel shara'it hazirlawatqanliqini sherhligen.

Qiziq nuqta shuki, mezkur doklatqa 1934-yili stalin teripidin Uyghur diyarigha, shéng shiseyge yardem bérishke ewetilip, Uyghurlar ichide "Qan icher üch hajining biri" dep nam alghan qadir haji hashimhajimu imza qoyghan. Shuningdek yene "Inqilabi Uyghur ittipaqi" merkiziy komitétining ezasi, tungganlardin polk komandiri magazi mas anchimu qol qoyghan. Bu waqitlarda ottura asiyadiki tungganlarmu Uyghurlar bilen bir septe idi. Mezkur üch shexs eyni waqitta ottura asiyadiki Uyghur herikitining aldinqi qatardiki rehberliridin idi. Bularning hemmisi bolshéwikler partiyesining ezasi bolsimu, emma ular sherqiy türkistanda inqilab qozghap, xitay mustemlike hakimiyitini aghdurup tashlap, milliy hakimiyet qurush terepdarliri idi. Doktor ablet kamalofning éytishiche, eyni waqittiki ottura asiya rayonidiki yerlik millet kommunistliri hem kommunist hem öz millitining menpe'etini közleydighan milletperwerler bolup, Uyghurlarmu shularning jümlisidin idi.

Abdulla rozibaqiyéf doklatida yene sherqiy türkistanda inqilabi heriketlerni élip bérishning rusiye bolshéwikler partiyesi üchün qanchilik muhim istratégiyelik ehmiyetke ige ikenlikini ishendürüshke tiriship: "Chünki, ottura asiyadiki meyli siyasiy, meyli herbiy we iqtisadiy jehetlerdin bolsun eng muhim istratégiyelik nuqtilarning biri hindistan we afghanistanning derwazisi bolghan qeshqeriye yaki sherqiy türkistandur. Siyasiy menidin éytqanda u shu qeder muhimki, chünki u, qosh zulum astidiki yerlik ahaliler, yeni Uyghur xelqliri 95-96 % ni teshkil qilghan, bizge eng yéqin qoshna eldur" dep tekitleydu.

Abdulla rozibaqiyéf bu qosh zulumlarni: "Bir tereptin xitay emeldarlirining mushtumzorluqi, mustebitliki we özidiki burju'aziyining rehimsizlerche omumi yanchiliq ékspilatatsiyesi, yene bir tereptin en'gliye hökümitining tesiri" dep sherhilesh bilen birge en'gliyening qeshqerde qoshun turghuzuwatqanliqi we bashqa tesirlirining sowétlerge körsitidighan selbiy tereplirini körsitish arqiliq sowét rehberlirini qeshqeriyede inqilabi heriketlerni élip bérishining muhim ikenlikige ishendürmekchi bolidu.

Toluq bet