Jéymés déwénésh: "Ölümsiz halaket: xitayning zamaniwi qirghinchiliqi"

Muxbirimiz eziz
2020-01-21
Élxet
Pikir
Share
Print

Dunya tarixidiki birnechche qétimliq zor kölemlik qirghinchiliq hadisisidin kéyin herqaysi hökümetlerning bu xil qirghinchiliqtin saqlinish mejburiyitini ada qilishi yillardin buyan tekitlinip kelmekte. 20-Yanwar küni awstraliyelik analizchi jéymis déwénish bu hadise heqqide mexsus toxtilip, nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan paji'eni "Pewqul'adde shekil alghan zamaniwi qirghinchiliq" dep atidi. Shundaqla dunyani bu hadisige sel qarimasliqqa dewet qildi.

Aptor maqaliside nöwette melum boluwatqan hemde xitay kompartiyesi biwasite jawabkar bolushi lazim bolghan bu "Zamaniwi qirghinchiliq" ning hazirche zor kölemlik adem öltürüsh derijisige kötürülmigenlikini, emma tarixtiki barliq qirghinchiliqlarning mushu shekilde bashlan'ghanliqini alahide eskertidu. Shuningdek nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerni qoghdilidighan heqler toghrisidiki xelq'araliq ehdinamilerge hemde uningdiki konkrét maddilargha sélishturush arqiliq: "Bu sépi özidin zamaniwi qirghinchiliqtur" dep körsitidu.

Maqalida körsitilishiche, qirghinchiliq herqachan melum bir milletning medeniyet asasini weyran qilishni öz nishanlirining biri qilidiken.

Xitay hökümitining hazir Uyghur jem'iyitide zor küch bilen yoqitiwatqanliqini del mushu xil medeniyet dunyasi iken. U maqaliside bu xil "Yoqitish" ning özi ürümchige barghandiki roshen ipadilirinimu eslep ötidu.

2019-Yili séntebirdiki ürümchi xatirisini esligen jéymis "Saqchi döliti, dégende héchqandaq sheher ürümchige yetmeydu. Bu sheherde héchkim chiray tonush apparatidin ötmey turup biwasite yüz métir mangalmaydu" deydu. Shundaqla özining héchqandaq axbarat sahesi bilen alaqisi yoq bolushigha qarimay saqchilarning tekshürüshi, arqisigha adem chüshüwélishning üzülmesliki, xitay da'irilirining oxshash so'alni zérikmestin qayta-qayta sorishi dégenlerdin qutulalmighanliqini bayan qilip: "Mushuning özidinla yerlik xelqning qandaq bésimlar ichide hayat kechürüwatqanliqini körüwélish tes emes" deydu.

Aptor bu ehwallarning dunyagha melum boluwatqan "Qayta terbiyelesh" namidiki lagérlarning sirtidiki hayat ikenlikini esletkech, nöwette milyonlighan kishiler qamilip bolghan lagérda némilerning boluwatqanliqi toghrisida lagér shahitlirining köpligen wehshiyliklerdin melumat bergenlikini, xitay hökümitining tashqi dunyadin kelgen ékskursiye ömeklirini aldin teyyarlan'ghan orunlargha bashlash arqiliq ularning közini boluwatqanliqini, alliqachan pütkül Uyghurlarning on pirsenti qamilip bolghan bolsimu xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi turush" namida bu xil basturushni téximu kéngeytiwatqanliqini yene bir qétim tekitlep ötidu.

Aptor axirida yéngi bir meydan étnik qirghinchiliqning köpligen alametliri shunche roshen ayding boluwatqanda awstraliye hökümiti, shuningdek bashqa gherb döletlirini ötmüshtin sawaq élishqa hemde yéngi bir meydan qirghinchiliqning yüz bérishidin saqlinishqa alahide dewet qilidu.

Toluq bet