Yalqun rozining qismiti we xitay hökümitining Uyghur medeniyitini qayta qurush urunushi

Muxbirimiz eziz
2019-08-27
Élxet
Pikir
Share
Print

Uyghurlar diyaridiki köpke tonulghan obzorchi yalqun rozi 2016-yili tutqun qilinip qamaqqa höküm qilin'ghandin buyan hazirgha qeder nechche yüzligen Uyghur serxilliri arqimu-arqidin lagérlargha qamaldi. Nöwette bolsa yalqun rozi we bashqa Uyghur serxillirining tutqun qilinishi mahiyette xitay hökümitining Uyghur medeniyiti we kimlikini yoqitish yolidiki "Medeniyet qirghinchiliqi" ning bir muhim qedimi ikenliki heqqide pikirler otturigha qoyulushqa bashlidi. "Washin'gton pochtisi" gézitining 27-awghust sanida kang daké imzasida élan qilin'ghan bu heqtiki maqalide del mushu mesililer muhakime qilinidu.

Aptorning yézishiche, yalqun rozi qolgha élin'ghan'gha qeder bolghan 15 yil ichide tolimu éhtiyatchanliq bilen ish körüp, xitay hökümitining qanun-nizamliri yol qoyghan da'iride Uyghur medeniyitining aktip teshebbuskari bolup kelgen. Bashqa Uyghur ziyaliylirigha oxshash umu "Bölgünchilik" yaki "Esebiylik" qalpiqini kiyip qalmasliq üchün siyasiygha chétishliq gep-söz we ish-heriketlerdin ariliq saqlighan halda Uyghur medeniyiti we edebiyatining güllinishige tégishlik hesse qoshup kelgen. Bu jeryanda yalqun rozi bir yürüsh Uyghurche derslik kitablar, klassik eserler we xelq éghiz edebiyatini yoruqluqqa chiqirishqa hesse qoshqan. Shuning bilen bir waqitta özining hökümet orunlirida ishlewatqan dost-buraderliri bilen bolghan "Dostluq tori" din paydilinip islam dini, Uyghur milliy rohi we kimliki qatarliq nazuk témilarda bir qisim eserlerni yazghan. Emma Uyghurlarni basturush herikitining deslepki basquchida qolgha élin'ghan yalqun rozining qismiti yene bir yaqtin xitay kompartiyesi sizghan siziqtin chiqmighan Uyghur ziyaliyliriningmu waqti kelgende bir örülüpla "Döletning düshmini" ge aylinip qalidighanliqini bekmu ochuq namayan qilghan.

Maqalide körsitilishiche, yalqun rozi izchil Uyghur jem'iyitini meripetlik we medeniyetlik xelqlerdin bolushqa ündep kelgen. Xitay axbaratliridiki qélipliship qalghan "Uyghurlar naxsha-ussul milliti" dégen tebirge xatime bérishni tekitlep, Uyghurlardinmu karxanichilar, alimlar, dunyawi ziyaliylarning köplep yétiship chiqishini otturigha qoyghan. Del ene shundaq ehwalda 2001-yili uning Uyghur til-edebiyat dersliklirini qayta tüzüsh guruppisigha mes'ul qilinishi uninggha zor medet ata qilghan. Shuning bilen uning biwasite küch chiqirishi netijiside edebiyat derslikliri yéngiche qiyapette otturigha chiqqan. Emma 2016-yili chén chu'en'go partiye sékrétari bolup yötkilip kelgendin kéyin aridin birnechche ay öte-ötmeyla zor tutqun bashlan'ghan hemde yalqun rozi "Mesililik kitablar" ning bash jawabkarlirining biri, oqurmenlerge tetür teshwiqat tarqatquchi süpitide qolgha élin'ghan. Uning amérikadiki oghli kamaltürük bu heqte maqale aptorining so'allirigha jawab bérip: "Bu kitablar héchqandaq siyasiy xaraktérge ige emes. Ularda peqet Uyghur bolushning pexirlinishke tégishlik bir hadise ikenliki algha sürülgen. Bu bolsa xitay hökümiti eng xalimaydighan ishlarning biri idi" deydu.

Tetqiqatchilar bu heqte pikir qilip, yalqun rozining qolgha élinishi emeliyette xitay hökümiti sistémiliq ijra qiliwatqan kéyinki ewlad Uyghur yashlirini Uyghur tili, medeniyiti we milliy kimlikidin uzaqlashturush hemde xitaylargha singdürüwétish urunushining bir qismi ikenlikini algha sürgen. Awstraliyediki latrob uniwérsitétining proféssori jéymis léybold bu heqte pikir qilip: "Bu ishlar xitay hökümitining tedrijiy yosunda Uyghur medeniyiti we kimlikini qayta qurup chiqish tirishchanliqining ipadisi" deydu.

Toluq bet