Ялқун розиниң қисмити вә хитай һөкүмитиниң уйғур мәдәнийитини қайта қуруш урунуши

Мухбиримиз әзиз
2019-08-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Уйғурлар дияридики көпкә тонулған обзорчи ялқун рози 2016-йили тутқун қилинип қамаққа һөкүм қилинғандин буян һазирға қәдәр нәччә йүзлигән уйғур сәрхиллири арқиму-арқидин лагерларға қамалди. Нөвәттә болса ялқун рози вә башқа уйғур сәрхиллириниң тутқун қилиниши маһийәттә хитай һөкүмитиниң уйғур мәдәнийити вә кимликини йоқитиш йолидики «мәдәнийәт қирғинчилиқи» ниң бир муһим қәдими икәнлики һәққидә пикирләр оттуриға қоюлушқа башлиди. «Вашингтон почтиси» гезитиниң 27-авғуст санида каң даке имзасида елан қилинған бу һәқтики мақалидә дәл мушу мәсилиләр муһакимә қилиниду.

Апторниң йезишичә, ялқун рози қолға елинғанға қәдәр болған 15 йил ичидә толиму еһтиятчанлиқ билән иш көрүп, хитай һөкүмитиниң қанун-низамлири йол қойған даиридә уйғур мәдәнийитиниң актип тәшәббускари болуп кәлгән. Башқа уйғур зиялийлириға охшаш уму «бөлгүнчилик» яки «әсәбийлик» қалпиқини кийип қалмаслиқ үчүн сиясийға четишлиқ гәп-сөз вә иш-һәрикәтләрдин арилиқ сақлиған һалда уйғур мәдәнийити вә әдәбиятиниң гүллинишигә тегишлик һәссә қошуп кәлгән. Бу җәрянда ялқун рози бир йүрүш уйғурчә дәрслик китаблар, классик әсәрләр вә хәлқ еғиз әдәбиятини йоруқлуққа чиқиришқа һәссә қошқан. Шуниң билән бир вақитта өзиниң һөкүмәт орунлирида ишләватқан дост-бурадәрлири билән болған «достлуқ тори» дин пайдилинип ислам дини, уйғур миллий роһи вә кимлики қатарлиқ назук темиларда бир қисим әсәрләрни язған. Әмма уйғурларни бастуруш һәрикитиниң дәсләпки басқучида қолға елинған ялқун розиниң қисмити йәнә бир яқтин хитай компартийәси сизған сизиқтин чиқмиған уйғур зиялийлириниңму вақти кәлгәндә бир өрүлүпла «дөләтниң дүшмини» гә айлинип қалидиғанлиқини бәкму очуқ намаян қилған.

Мақалидә көрситилишичә, ялқун рози изчил уйғур җәмийитини мәрипәтлик вә мәдәнийәтлик хәлқләрдин болушқа үндәп кәлгән. Хитай ахбаратлиридики қелиплишип қалған «уйғурлар нахша-уссул миллити» дегән тәбиргә хатимә беришни тәкитләп, уйғурлардинму карханичилар, алимлар, дуняви зиялийларниң көпләп йетишип чиқишини оттуриға қойған. Дәл әнә шундақ әһвалда 2001-йили униң уйғур тил-әдәбият дәрсликлирини қайта түзүш гурупписиға мәсул қилиниши униңға зор мәдәт ата қилған. Шуниң билән униң биваситә күч чиқириши нәтиҗисидә әдәбият дәрсликлири йеңичә қияпәттә оттуриға чиққан. Әмма 2016-йили чен чуәнго партийә секретари болуп йөткилип кәлгәндин кейин аридин бирнәччә ай өтә-өтмәйла зор тутқун башланған һәмдә ялқун рози «мәсилилик китаблар» ниң баш җавабкарлириниң бири, оқурмәнләргә тәтүр тәшвиқат тарқатқучи сүпитидә қолға елинған. Униң америкадики оғли камалтүрүк бу һәқтә мақалә апториниң соаллириға җаваб берип: «бу китаблар һечқандақ сиясий характергә игә әмәс. Уларда пәқәт уйғур болушниң пәхирлинишкә тегишлик бир һадисә икәнлики алға сүрүлгән. Бу болса хитай һөкүмити әң халимайдиған ишларниң бири иди» дәйду.

Тәтқиқатчилар бу һәқтә пикир қилип, ялқун розиниң қолға елиниши әмәлийәттә хитай һөкүмити системилиқ иҗра қиливатқан кейинки әвлад уйғур яшлирини уйғур тили, мәдәнийити вә миллий кимликидин узақлаштуруш һәмдә хитайларға сиңдүрүветиш урунушиниң бир қисми икәнликини алға сүргән. Австралийәдики латроб университетиниң профессори җеймис лейболд бу һәқтә пикир қилип: «бу ишлар хитай һөкүмитиниң тәдриҗий йосунда уйғур мәдәнийити вә кимликини қайта қуруп чиқиш тиришчанлиқиниң ипадиси» дәйду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт