Pidakar sha'ir - nimshéhit heqqide

Muxbirimiz jüme
2019-08-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Pidakar sha'ir, jama'et erbabi armiye éli sayrami - nimshéhit.
Pidakar sha'ir, jama'et erbabi armiye éli sayrami - nimshéhit.
Photo: RFA

Bügünki sehipimizde aldi bilen özining uzun yilliq edebiy ijadiyiti arqiliq Uyghur hazirqi zaman edebiyatigha zor töhpilerni qoshqa péshwalardin biri sha'ir, jama'et erbabi armiye éli sayrami, yeni nimshéhitni eslep ötimiz.

"Bélim ishqida" namliq naxsha Uyghurlar arisigha xuddi xelq naxshisidekla omumliship bolghan, Uyghurlar söyüp anglaydighan we oquydighan naxshilarning biri, deydu nöwette shiwétsiyede yashawatqan Uyghur ziyaliysi abdushükür muhemmet. 

Melumatlargha qarighanda, "Bilim ishqida" namliq bu meshhur shé'irni sha'ir 1936-féwralda qelemge alghan bolup, 1980-yilliridin kéyin naxsha qilip ishlen'gen. 

Abdushükür muhemmetning qarishiche, mezkur shé'ir eyni zamanda bilimge changqighan Uyghurlar dunyasida téz omumlashqan.


Undaqta, nimshéhit kim?

Merhum sha'ir nimshéhit 1904-yili aqsu bay nahiyisining sayram yézisida dunyagha kelgen. Yashliqida kuchada medriside oqup, 1930-yilliri eyni zamandiki élim merkezliridin bolghan qeshqerge kélip, "Xanliq meders" te yenimu ilgirilep élim tehsil qilghan. 

1933-Yili qeshqerde milliy inqilabqa ishtirak qilip, yarilan'ghan we shundin kéyin, "Nimshéhit", yeni "Yérim jan" dégen sözni özge texellus qilip tallighan.

1945-Yili öktebirde aqsugha yürüsh qilghan sherqiy türkistan jumhuriyitining milliy armiyisige qoshulup ghuljagha ketken.

Halbuki, u atalmish "Medeniyet inqilabi" pütkül Uyghur diyarini qaplighan qara künlerde mislisiz xorluq we azab-oqubetke muptila bolghan. Qattiq xorluq tüpeyli 1971-yili 24-awghust bu alem bilen menggülük widalashqan. 

Nimshéhit özining ijadiy hayatida "Bilim ishqida", "Qizim yighlimang", "Untuma", "Aldida", "Ming öy we perhat-shirin" qatarliq shé'ir, dastanlarni yézip qaldurghan.

Abdushükür muhemmetning qarishiche, "Aldida" namliq dastan Uyghur diyari weziyiti intayin murekkepleshken bir mezgilde yézilghan bolup, uningda ilgiri sürülgen "Janan" weten'ge timsal qilin'ghan iken.

Töwende sha'ir tahir hamutning déklamatsiye qilishida merhum sha'ir nimshéhitning "Aldida" namliq meshhur shé'iridin ariye anglaymiz.


Aldida

Nimshéhit armiye éli sayrami 


Wesildin özge kérekmes manga janan aldida, 

Arzuyum sen érursen ten bilen jan aldida. 

Bir güli rena érursen baghu-bostan aldida, 

Ta ziyaret qilmisam men séni imkan aldida, 

Yüzlirim shermende bolsun tangla subhan aldida. 

Dunyagha teng eylimesmen taghliringning tashini, 

Séni dep tashqa qosharmen düshminingning bashini, 

Sen üchün derya éqitsam shum reqibler yashini 

Mumkin olghaymu körüshke aygha oxshash qashini ?! 

Qara bextim aq bolardi shunda rehman aldida. 

Sen iding dunyada bir hösni güzel nazuk beden, 

Ikkimizde baghlinish goyaki erdi janu-ten, 

Ah! . . . Güzel yar oynighan qeshqer, kucha, yeken, xoten, 

Némiler boldi ikin iplas ayaghda pak weten ?! 

Sen üchün közge körünmes qanche qurban aldida.

Waderixa, qaysi kündüz, shum reqib basti ayaq, 

Sen kebi hör nazininler üstige saldi tayaq, 

Men quchaqingda turup tarttim ejeb derdi piraq, 

Németing lezzetliridin ayrilip qaldim yiraq, 

Bir tilemchidek qisildim küzde xaman aldida.

Yighladim shundin buyan tün-kéchiler bidar bolup, 

Rehimsiz ögeyge qalghan qiz yétimdek xar bolup, 

Hewzikewserni kéchiban tamche sugha zar bolup, 

Tarliship ketken jahan'gha sighmayin bimar bolup, 

Boyni baghlan'ghan müshüktek sangda chashqan aldida.

Meyli men barghunche yirtquchluq bilen xelqimni at, 

Meyli mehbum béshida qanliq qiliching parqiraq, 

Meyli wehshiylik bilen ademchilik angni yoqat, 

Intiqam alghum séningdin ta jénim tende hayat, 

Héchqachan adem yéngilmes wehshiy haywan aldida.


Kürishim héch toxtimas ta qetre qanim qalghuche, 

Tesiringni yoq qilurmen qelbim aram tapquche, 

Ezra'il "Pütti ishing" dep taki janim alghiche, 

Ten sowup yürek, tomur, qan, heriket toxtalghiche, 

Shunda ewladim turar dewagha sultan aldida.

Men barurmen ey nigarim sen ümidni üzmigin, 

Düshminingni ur! peqet erkin'ghina yürgüzmigin, 

Aldinip düshmen bilen sen eyshi-ishret tüzmigin, 

Shüm reqibge baghlirimning méwisin üzgüzmigin, 

Pat yéqinda tépisharmiz gül-gülistan aldida. 

Er emesmen taki düshmenning qénin aqquzmisam, 

Xa'inlarning eyibini köksige taqquzmisam, 

Ot zeherlik neshterile özini chaqquzmisam, 

"Elley étip" yer böshükte hemmisin yatquzmisam, 

Shunda "Merd" namini alghum shahimerdan aldida. 


1946-Yil awghust, ghulja

Toluq bet